Yaşam

Kitaptan filme, kağıttan ekrana

Doğu Yücel

Günümüzde bir sinemanın edebi bir uyarlama olması onu diğer sinemalardan ayıran bir özellik olarak görülebilir. Ancak sinemanın ilk yıllarında bu çok doğaldı. Lumier Kardeşler’in istasyona gelen bir treni gösteren ilk “filmi”nden sonra benzer “hareketli resimler” fuarlarda eğlence amaçlı gösterilmeye başlandı ancak çok kısa bir süre sonra bu yeni aracın başka şekillerde de kullanılabileceği düşünüldü.

Romanlardan sahneleri yeniden canlandırmaya çalıştılar. İlk denemelerden biri dönemin en çok satan romanı ‘Trilby’den bir sahneydi. 45 saniyelik bu “kayıp film”in ardından popüler romanlardan bazı sahnelerin çekimine devam edildi. İlk yönetmenler Charles Dickens’ın eserleriyle ilgileniyorlardı. ‘Oliver Twist’ ve ‘Bir Noel Hikayesi’ başta olmak üzere pek çok Dickens eserinin sahnelerini ellerindeki koşullar altında çekip Dickens sever izleyicilere sunuyorlardı.

MUCİT DİREKTÖR MELIES TARAFINDAN UYARLANMALAR

Ancak bu çabaların bir adım ötesine geçerek romanları sanatsal bir bakış açısıyla filme dönüştürme girişiminde bulunan ilk kişi George Méliès oldu. Bu çılgın dahi film yapımcısını muhtemelen Martin Scorsese’nin “Hugo” filminden hatırlıyorsunuzdur. Méliès, önce sevdiği romanlardan bazı sahneler çekip gösterdi, ardından sevdiği romanlardan ilham alarak, sınırlı kaynaklarla, baştan sona bir hikaye sunan, özel efektler ve fantastik süslemelerle kısa filmler yarattı. Bunlardan ilki, sinema tarihinin ilk edebi uyarlaması sayılan, ünlü masalın Charles Perrault tarafından 1899 yılında yorumlanmasından uyarlanan “Külkedisi” idi. Daha sonra ‘King John’, ‘Gulliver’s Travels’ ve ‘Robinson Crusoe’dan esinlenerek bitirdiği filmlerden sonra en ünlü filmi Jules Verne’in ‘Ay Gezisi’ ve HG Wells’in ‘The First Men on the the the The The The Moon’ filmlerinden ilham alarak en ünlü filmi oldu. Ay’. “Ay Gezisi”ni imzaladı. Ay’ın insansı yüzüne çarpan dev mermi, sinema tarihinin en ikonik karelerinden biri.

Aya Yolculuk (1902)

Öyle görünüyor ki ilk kez film yapımcıları, kamera adı verilen bu yeni buluşu kitaplardaki sahneleri, hikayeleri ve karakterleri yansıtmak için kullandılar. Bir düşünün, o ilk film makaraları hayattan çok kurgusal filmlerin çekimine harcandı ve kitaplar birincil kaynaklar haline geldi. Yani gerçek sahneleri çekmek yerine kurguya yöneldiler. Okuyucunun kitap okurken hayal ettiği sinemanın neye benzediğini görme konusundaki kolektif merak, bir şekilde diğer tüm ihtiyaçların önüne geçmiş durumda. Sinemanın bu işlevinin hâlâ bu sanatı çekici kılan etkenlerden biri olduğunu söyleyebiliriz.

İLK ÖZELLİKLER

İlk uzun metrajlı kurmaca film olarak bilinen “Kelly Çetesinin Hikayesi” bir oyun uyarlamasıydı. Bundan sonra bir saati aşan pek çok kurmaca film yine roman, hikâye ve oyunlardan uyarlandı. 20. yüzyılın ilk on yılında gösterilen “Les Misérables”, “Richard III”, “Oliver Twist”, “Cleopatra”, “Quo Vadis” her zaman uyarlamalardı. Ve bunlar sayesinde sinema giderek panayır şenliği olmaktan çıktı ve sinemaya ilk kez 1911 yılında “yedinci sanat” denildi.

Sinema, roman uyarlamalarıyla bir sanat dalı olarak kabulünü sürdürmüştür. Ancak sinema, “telif hakkı” sorunu olduğu için kitaplardan ve tiyatro oyunlarından kopmak istiyordu. ‘Drakula’yı uyarlamak isteyen Alman yönetmen Murnau, Bram Stoker’in ailesine telif ücreti ödememek için karakter isimlerini değiştirdi; Orlok, Drakula oldu ve film “Nosferatu” adıyla gösterime girdi. 30’larda “Rüzgar Gibi Geçti”, “Oz Büyücüsü”, “İki Şehrin Hikayesi”, “Batı Cephesinde Yeni Bir Şey Yok”, “Uğultulu Tepeler”, 40’larda “Gazap Üzümleri”, ” Ve Sonra Yoktu”, “Üçüncü Adam”, 50’li yıllarda “12 Kızgın Adam”, “Ben-Hur”, “Hazine Adası”, “Cam Kümes” hep kitap uyarlamalarıydı. “Rebacca”dan “Psycho”ya, “Arka Pencere”den “39 Adım”a kadar Hitchcock’un klasik filmlerinin neredeyse tamamı roman uyarlamasıydı. Bazıları başarısız olan ancak “ucuz roman” kategorisinde yer alan bu kitaplar, Hitchcock’un ustalığıyla farklı bir seviyeye yükseldi.

Edebi uyarlamalar büyük ödüllerin yanı sıra büyük gişe rakamları da kazanmayı başardı. Oscar’ların tarihine baktığımızda pek çok roman klasiği görebiliriz; İlk Oscar Töreni’nde “En İyi Film” kategorisini kazanan “Kanatlar” (1929), bir kısa öyküden uyarlanmıştır. “80 Günde Devr-i Alem”den (1956) “Kuzuların Sessizliği”ne (1991), “Forrest Gump”tan (1994) “Schindler’in Listesi”ne (1993), “Alaycı Kuşu Öldürmek”ten (1962) ) “Slumdog Millionaire” (2008)’e. ), Oscar’ları kasıp kavuran dev yapımların arkasında her zaman bir kitap vardır. Son dönemde Oscar’larda ses getiren “Dog’s Paw”, “Women Are Talking” ve “Dune” gibi filmlerin de uyarlama olduğunu da ekleyelim.

Köpeğin Gücü (2021)

OKUYUCU VE YAZARLARIN ÜNLÜ TEPKİLERİ

Elbette edebi uyarlamalar her zaman tartışılmıştır. En iyileri bile “Kitap çok daha güzeldi”, “Kitabın ruhunu bozmuşlar” gibi yorumlarla aşağılandı. Kitapların yazarları da çekilen filmleri beğenmediklerini ve birçok polemiğe neden olduklarını dile getirdiler. Tüm zamanların en iyi korku filmlerinden biri olarak kabul edilse de Stephen King, Stanley Kubrick’in “Shining” uyarlamasını beğenmedi. Film hakkında “Motorsuz güzel bir Cadillac gibi” dedi ve ısrar etti ve kitabını iki bölümlük bir TV filmi olarak uyarlattı. Kubrick’in uyarlamalarından memnun olmayan bir diğer yazar da Anthony Burgess’ti. Yazar, Kubrick’in klasik filmi “Otomatik Portakal”dan kelimenin tam anlamıyla nefret ediyordu. “Üç hafta içinde yazdığım en çok bilinen kitabım, seks ve vahşeti yücelten bir filmin hammaddesi oldu. Film, kitabın okuyucularının kitabın konusunu yanlış anlamasını kolaylaştırdı ve bu yanlış anlama beni rahatsız edecek. Öleceğim güne kadar. Yanlış yorumlanma tehlikesi nedeniyle kitabı yazmamalıydım” dedi.

Roald Dahl, “Willy Wonka ve Çikolata Fabrikası”nı hiçbir zaman sevmedi ve devam filmlerini engelleyeceğine söz verdi; Ken Kesey, “The Cuckoo’s Nest” filminin çekim sürecinde yer almasına rağmen bazı kararlardan rahatsız oldu ve süreçten ayrıldı. Daha sonra, büyük Oscar zaferine rağmen filmi hiç izlemediğini söyledi! Ancak bunun tersi de oldu. Örneğin Stephen King, “Shawshank Redemption”, “The Mist” ve “Green Mile”ı seviyor. ‘The Prestige’ kitabının yazarı Christopher Priest, Christopher Nolan’ın ‘The Prestige’ kitabını kendi eserinden çok farklı bulsa da sevdiğini söylüyor. Her iki durumun örnekleri çoğaltılabilir.

TÜRKİYE’DEKİ ADAPTASYONLAR

Türkiye’ye baktığımızda sinemamızın uzun süre edebiyattan beslendiğini görebiliriz. İlk akla gelenler: Ömer Kavur’un Yusuf Atılgan’ın ‘Anayurt Oteli’ uyarlaması, Zülfü Livaneli’nin Yaşar Kemal’in ‘Yer Demir Gök Bakır’ uyarlaması, Tunç Okan’ın Adalet Ağaoğlu’nun ‘Sarı Mercedes’ uyarlaması, Reşat Nuri Güntekin’in Atıf Yılmaz’ın uyarlaması ‘Değirmen’, Memduh Ün uyarlaması ‘Yaprak Dökümü’, Erden Kıral uyarlaması Orhan Kemal’in ‘Bereketli Topraklarda’ uyarlaması, Halit Refiğ uyarlaması ‘Gurbet Kuşları’, Necati Cumalı’nın Metni Susuz Yaz Erksan uyarlaması, Tunç Başaran uyarlaması Feride Çiçekoğlu’nun ‘Uçurtmayı Vurma’ ve tabii ki ‘Selvi Boylum Al Yazımalı’… Liste uzayıp gidiyor. Ama 90’lardan sonra azalıyor. Mustafa Altıoklar’ın “Ağır Romanı” ve Tomris Giritlioğlu’nun “Salkım Hanım’ın Tahılları” bu dönemin belki de en seçkin örnekleridir. Elbette 1980’li yıllarda yasaklanan, sinema ve televizyonda gösterilme şansı bulamayan filmler de vardı. Ferit Edgü’nün ‘O’ romanından uyarlanan Hakkari’de Bir Mevsim (1983), Ekim ayından itibaren İstanbul’da Sinematek’te ve diğer şehirlerdeki çeşitli sinemalarda seyirciyle buluşacağının altını çizelim.

Yakın gelecekte tekrar bir artıştan bahsedebiliriz. Seyfi Teoman’ın “Büyük Çaresizliğimiz”, Zeki Demirkubuz’un “Kıskançlar”, Mehmet Güreli’nin “Dört Köşeli Üçgen” gibi değerli edebi eserlerimizi kendi yorumlarıyla beyazperdeye yansıtması onun için değerliydi. Ercan Kesal’ın kendi romanından uyarladığı “Aday Olsak”, “Kimden Kaçıyorduk Ana?” dijital platformlarda yayınlandı. Doğal olarak “Sıcak Kafa” gibi küçük dizileri de eklemeliyiz. Hakan Günday’ın “More” adlı eserinin Onur Saylak tarafından uyarlanması ikili arasında verimli bir işbirliğinin başlangıcı oldu.

DİZİNİN ARKASINDAKİ KİTAPLAR

Sinema tarihinin en başarılı dizilerinin arkasında da kitaplar görüyoruz. Sonsuz James Bond filmleri Ian Flemming’in James Bond kitaplarından doğdu, Tolkien’in ‘Yüzüklerin Efendisi’ ve ‘Hobbit’ romanları üçlemeler halinde beyazperdeye aktarıldı, Michael Crichton’un ‘Jurassic Park’ı ve Peter Benchley’nin ‘Jaws’ı Spielberg tarafından yaratıldı. . Daha sonra diziye dönüşecek bir filme dönüştürüldü ve her iki durumda da yazarlar senaryo sürecine katıldı. Geçtiğimiz günlerde vefat eden William Friedkin’in roman uyarlaması “Exorcist”, devam filmleriyle gişede korku efsanesi haline geldi. “Jason Bourne”, “Narnia”, “Açlık Oyunları”, “Alacakaranlık” ve elbette “Harry Potter” da 2000’li yıllarda sinema gişesine hayat katan diğer edebi uyarlamalardı.

Peki sinema neden başından beri kitaplara bu kadar başvuruyor? Bunun kısa bir cevabı yok ama deneyelim: Sonuçta hikaye anlatma sanatıdır ama sinema, edebiyat ve tiyatrodan çok daha büyük ve karmaşık bir organizasyon gerektirir. Ve bu dev makinenin her şeyden önce parlak hikayelere ihtiyacı var. 2000’li yıllarda sinema sektörü yeni hikayeler bulamaz hale geldi. Bu nedenle eski sinemaların “yeniden yapımları” çoğaldı, Shakespeare uyarlamaları tekrar tekrar çekildi, çizgi romanlar ve muhteşem kahramanlar yapımcıların can damarı haline geldi. Türkiye’de hikaye bulma konusundaki tembellikleri sonunda çözümü biyografi sinemalarında ve “gerçek hikayeye dayanan” sinemalarda aradılar. Bu kısa vadeli bir kurtuluştu.

Artık yeni nesil yapımcılar, kısmen dijital platformların da etkisiyle dikkatlerini yeniden edebi uyarlamalara çevirdi. Çünkü bir hikaye kolay doğmaz. Sinema endüstrisi artık yaratıcı, özgün, katmanlı bir hikayenin kurumsal ofislerde doğup büyüyemeyeceğini anladı. Yazarların işi (ya da “lanetleri”) budur, roman yaratmak için tek başlarına, zihinlerinde karakterler yaratırlar, yıllarca araştırırlar, olayları başlatırlar, yazıp silerler, yazıp düzeltirler ve sonunda okurların zihninde filme dönüşen kitaplar yazar. Bu açıdan bakıldığında edebiyat aslında sinemanın hammaddesidir. Ve yedinci sanat ile beşinci sanat birbirini besledikçe sanat daima kazanır.

İlk sinemacılar kamera adı verilen buluşla kendilerine en yakın kitaplardan sahneleri görselleştirmeye çalışmışlarsa, günümüz sinemacıları aradıkları “seçilmiş projeyi” çok uzakta değil, en yakın kitapçıda bulabiliyorlar. Raflarda bu kadar çok kitap varken kimse “anlatılacak hikaye kalmadı” diyemez…

narmanajans.com.tr

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

Başa dön tuşu
escort
istanbul escort
istanbul escort
istanbul escort
istanbul escort
adalar escort
arnavutköy escort
ataşehir escort
avcılar escort
bağcılar escort
bahçelievler escort
bakırköy escort
başakşehir escort
bayrampaşa escort
beşiktaş escort
beykoz escort
beylikdüzü escort
beyoğlu escort
büyükçekmece escort
çatalca escort
çekmeköy escort
esenler escort
esenyurt escort
eyüp escort
fatih escort
gaziosmanpaşa escort
güngören escort
kadıköy escort
kağıthane escort
kartal escort
küçükçekmece escort
maltepe escort
pendik escort
sancaktepe escort
sarıyer escort
şile escort
silivri escort
şişli escort
sultanbeyli escort
sultangazi escort
tuzla escort
ümraniye escort
üsküdar escort
zeytinburnu escort
istanbul escort
istanbul escort